Dành toàn tâm toàn ý vào sự nghiệp khoa học nhưng ngọn lửa say mê và tìm tòi nghiên cứu những đề tài mới mẻ trong lĩnh vực vật liệu dường như không bao giờ tắt trong con người của GS trẻ tuổi nhất ngành Vật lý Việt Nam năm 2015, Nguyễn Văn Hiếu - Viện trưởng, Trưởng nhóm nghiên cứu về cảm biến (iSensors), Viện Đào tạo quốc tế về Khoa học Vật liệu (ITIMS), Trường ĐHBK Hà Nội, sinh năm 1972. Năm 2016, GS Nguyễn Văn Hiếu vinh dự được nhận giải Tạ Quang Bửu.
Đam mê nghiên cứu vật liệu
“Tôi luôn coi mình chỉ là một người làm khoa học đơn thuần. Những khen thưởng trong khoa học là sự ghi nhận và động viên kịp thời cho nỗ lực không ngừng của mình” - GS Nguyễn Văn Hiếu từ tốn chia sẻ khi thấy tôi đề cập đến danh hiệu GS trẻ nhất ngành Vật lý Việt Nam năm 2015. GS Hiếu tâm sự rằng, không mấy nhà khoa học chân chính nào nghĩ đến chuyện nghiên cứu khoa học (NCKH) để lấy thành tích, phần thưởng hay bằng khen. Tự đáy lòng mình, anh xem GS là một vị trí công việc mới, điểm khởi đầu của một giai đoạn mới trong giảng dạy và NCKH để luôn phấn đấu cho ra những công trình khoa học có giá trị, những giờ giảng chất lượng bằng tất cả trách nhiệm với thế hệ trẻ trên con đường tìm kiếm tri thức. 
Trước khi được vinh danh học hàm GS, anh là người có nhiều công trình NCKH chất lượng cùng hàng loạt công bố quốc tế trên tạp chí ISI với các giải thưởng trong và ngoài nước vô cùng ấn tượng. Đặc biệt, GS Nguyễn Văn Hiếu còn là Trưởng nhóm iSensors (www.isensors.vn) – một trong những nhóm nghiên cứu mạnh của Trường ĐHBK Hà Nội, đạt đẳng cấp tương đương với nhóm nghiên cứu trên thế giới và trong khu vực với các thành viên hầu hết là tiến sĩ trẻ dưới 40 tuổi.

GS Nguyễn Văn Hiếu tại phòng thí nghiệm

Theo GS Hiếu, muốn thành công trong khoa học cơ bản, điều quan trọng người ta cần có cái tâm với sự nghiệp, chăm chỉ, nghiêm túc và có trách nhiệm. Quả là GS Hiếu phải có niềm đam mê đủ lớn để dấn thân vào ngành Vật lý mà ngay từ đầu anh cũng chưa nghĩ về tiền đề phát triển cho tương lai sau này của mình. Anh dần dần đã khẳng định được con đường mình kiên định lựa chọn: nghiên cứu, phát triển các loại thế hệ cảm biến mới trên cơ sở các loại vật liệu có cấu trúc nano cho mục đích quan trắc môi trường và chuẩn đoán bệnh trong y học. Đây cũng chính là hướng nghiên cứu mà anh theo đuổi từ khi trở về Việt Nam năm 2014.
GS Hiếu tốt nghiệp ĐH Tổng hợp Huế và học thạc sĩ chuyên ngành Khoa học Vật liệu tại Trung tâm Quốc tế Đào tạo về Khoa học Vật liệu, Bộ GD&ĐT (nay là Viện ITIMS) vào năm 1997. Năm 2000, anh vinh dự được nhận học bổng làm nghiên cứu sinh tại Khoa Kỹ thuật Điện tử, Trường ĐH Twente (Hà Lan). Tại đây, anh được trải nghiệm quá trình đào tạo tiến sĩ một cách toàn diện, không chỉ tập trung nghiên cứu các vấn đề khoa học chuyên sâu mà còn phải học thêm các khóa về kỹ năng mềm như kỹ năng lập kế hoạch công việc, thuyết trình, giám sát học viên cao học… Đây là những môn học bắt buộc của trường, yêu cầu 10-15% thời gian cho công tác giảng dạy đại học. Những kỹ năng cơ bản quan trọng này giúp anh Hiếu tự tin trong việc triển khai các hướng nghiên cứu mới tại Việt Nam. GS Hiếu chia sẻ: “Quan trọng trong giai đoạn làm NCS là giúp người học có được phương pháp nghiên cứu và làm việc. Điều này hữu ích hơn là học kiến thức, bởi vấn đề nghiên cứu có hay đến mấy, theo thời gian cũng sẽ trở nên lỗi thời, chỉ có phương pháp và kinh nghiệm nghiên cứu là theo ta mãi”. Có lẽ vì thế đối với anh quãng thời gian sống, học tập ở nước ngoài mãi mãi là những kinh nghiệm sống quý giá.

Bắt tay xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh
Học tiến sĩ 4 năm tại Hà Lan, năm 2004, anh quyết định quay về nước. “Đó là quyết định khó khăn nhất của cuộc đời tôi cho đến bây giờ” – Anh giãi bày. Ở thời điểm đó, anh đứng trước nhiều cơ hội việc làm hấp dẫn như nhà máy sản xuất linh kiện bán dẫn của Phillips (Hà Lan) - nơi tài trợ chính chi phí nghiên cứu cho luận án TS của anh với mức thu nhập cao và ổn định; cũng là mong muốn của vợ con và gia đình. Nhưng sau khi bảo vệ tiến sĩ được hai tuần, anh đặt vé máy bay về nước. Và Viện ITIMS, Trường ĐHBK Hà Nội là cơ sở làm việc anh lựa chọn gắn bó sau khi về Việt Nam.
Gắn bó với ITIMS ngay từ đầu, trước mắt anh hướng tới việc nghiên cứu về cảm biến cho ra nhiều kết quả có giá trị. Anh cho rằng, trong thời đại hiện nay, mọi thứ đều được kết nối với internet (Internet of Things – IoT), cảm biến đóng vai trò rất quan trọng, được coi là các “giác quan” của hệ thống Internet. Trên thế giới, các nhà khoa học cũng đã dấy lên mối quan tâm về các loại cảm biến nano với nhiều tính chất vượt trội so với cảm biến truyền thống, hứa hẹn nhiều tiềm năng ứng dụng cho công nghệ IoT. Vì thế, lựa chọn hướng nghiên cứu phát triển các thế hệ cảm biến mới trên cơ sở vật liệu có cấu trúc nano có thể coi là bước khởi đầu mang tính quyết định trong sự nghiệp của anh. GS Hiếu cũng cho biết thêm: “Một đất nước không làm chủ các công nghệ nguồn không thể là một đất nước phát triển được. Nay mình cần chú ý tới các nghiên cứu cơ bản nhằm tìm tòi những ý tưởng khoa học mới để phát triển công nghệ nguồn cho đất nước”. 
Ít ai biết rằng, hơn 10 năm bền bỉ với hướng nghiên cứu về cảm biến, đối với anh để có được kết quả hôm nay là những lo lắng song hành cùng nỗ lực. Năm 2004, trở về nước, kinh phí đầu tư cho các đề tài khoa học còn hạn chế, anh quyết định ưu tiên cho việc xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh và phát triển các thiết bị đo đạc phù hợp với mục đích nghiên cứu của mình. Để đi đến cùng, anh đã dành nhiều thời gian lùng sục khắp “chợ trời” để có thể tìm kiếm các thiết bị dụng cụ đặc chủng phù hợp cho các thí nghiệm của Nhóm. Năm 2013, Nhóm gặp khó khăn khi duy trì, nâng cấp trang thiết bị cho các nghiên cứu chuyên sâu bởi nhiều thiết bị do Nhóm tự xây dựng đã “xuống cấp”. Đó chính là thời gian Nhóm cùng Viện ITIMS đã xây dựng dự án tăng cường năng lực nghiên cứu KH&CN được đầu tư từ Bộ GD&ĐT; đồng thời tranh thủ các mối quan hệ hợp tác nghiên cứu với các nhóm nghiên cứu mạnh trên thế giới để duy trì các nghiên cứu có chất lượng cao của Nhóm. 
Từ năm 2008 đến nay, Nhóm iSensors của GS Hiếu đã thu hút nhiều tiến sĩ có năng lực nghiên cứu xuất sắc tham gia. Tất cả thành viên của Nhóm đều đang chủ nhiệm các đề tài nghiên cứu cơ bản thuộc Quỹ Khoa học Công nghệ Quốc gia (Nafosted). GS Hiếu nói thêm, kinh nghiệm của anh về việc thu hút các tiến sĩ có năng lực còn nằm ở việc lựa chọn hướng nghiên cứu. “Phải tiếp cận với trình độ thế giới để các bạn từ nước ngoài có thể tham gia vào nhóm của mình. Nếu nghiên cứu đề tài quá cũ kĩ, lạc hậu thì rất khó tuyển người” – anh chia sẻ. Đến nay, anh Hiếu cùng các cộng sự tại nhóm nghiên cứu đã công bố 85 công trình khoa học trên các tạp chí quốc tế xếp hạng ISI, hoàn thành 02 đề tài cấp Nhà nước và 05 đề tài của Quỹ Nafosted, đang chủ trì 04 đề tài Nafosted khác. Điều đó khiến iSensors được các đồng nghiệp cùng lĩnh vực nghiên cứu ở trong và ngoài nước chú ý. Đây là dấu hiệu cho thấy nỗ lực của Nhóm trong việc thuyết phục cộng đồng khoa học tiếp tục nghiên cứu chất lượng tầm cỡ quốc tế, công bố các công trình khoa học trên tạp chí uy tín bằng nội lực và trí tuệ Việt Nam. 
Trong thời gian tới, anh và Nhóm nghiên cứu dự kiến tập trung phát triển các loại cảm biến khí cho quan trắc môi trường và các cảm biến chẩn đoán bệnh qua hơi thở với độ nhạy cao và công suất tiêu thụ siêu nhỏ để tích hợp lên các thiết bị di động thông minh như: điện thoại di động, đồng hồ thông minh, máy tính bảng... “Mỗi một người nếu tự vượt qua chính mình, ngày hôm nay tiến bộ hơn ngày hôm qua thì tương lai sẽ không bao giờ ngừng lại” – Anh luôn tâm niệm như vậy. 

Hoàng Anh 
Trung tâm TT&QHCC

 

Từ khóa: Giáo sư BKHN Người Bách Khoa